Een hoogleraar filosofie aan Texas A&M University is gedwongen zijn college aan te passen nadat delen over gender en seksualiteit in strijd zouden zijn met nieuwe universitaire richtlijnen. De universiteit verbiedt in het kerncurriculum aandacht voor wat zij omschrijft als ‘gender- of raciale ideologie’, tenzij daarvoor expliciet toestemming wordt gegeven en een educatieve noodzaak wordt aangetoond. Hoogleraar Martin Peterson kreeg te horen dat hij passages moest schrappen uit zijn vak Eigentijdse morele problemen, waaronder een bespreking van Plato’s Symposion, waarin verschillende opvattingen over liefde en eros worden behandeld. Peterson verzette zich aanvankelijk tegen wat hij zag als censuur en benadrukte dat zijn onderwijs gericht is op kritisch denken, niet op het bepleiten van ideologieën. Onder druk besloot hij het college toch aan te passen en de controversiële onderdelen te vervangen door thema’s als academische vrijheid en vrijheid van meningsuiting, zo verklaarde hij in een interview met The New York Times. De ingreep leidde tot protest van onder meer PEN America, dat waarschuwt voor een verdere aantasting van de vrije meningsuiting in Texas. De universiteit zelf stelt dat Plato niet wordt verbannen, maar dat verwijzingen naar zijn werk voortaan zonder expliciete aandacht voor gender en seksualiteit moeten plaatsvinden. De maatregel past binnen een bredere politieke koers in de Republikeinse staat Texas om onderwijs over diversiteit, ras en gender terug te dringen, een lijn die door sommige politici, zoals Brian Harrison, openlijk wordt gesteund.
De mythe van Aristophanes (Symposion, ca. 189c–193e)
„Oorspronkelijk was de menselijke natuur niet zoals zij nu is, maar heel anders. Er waren namelijk drie geslachten van mensen, niet twee zoals nu, mannelijk en vrouwelijk, maar nog een derde, dat aan beide deel had. Dit geslacht is nu verdwenen, maar zijn naam leeft voort: het androgyn, dat zowel mannelijk als vrouwelijk was.
De mensen waren toen bolvormig van gestalte, met een ronde rug en borst, vier handen, vier benen en twee gezichten op één ronde hals, die in tegenovergestelde richting keken. Zij hadden één hoofd met twee gezichten, vier oren en twee geslachtsdelen. Zij bewogen zich rechtop en, wanneer zij snel wilden gaan, rolden zij als radslagen om hun as.
Omdat zij sterk en overmoedig waren, poogden zij de goden te bestormen. Toen beraadslaagde Zeus wat hij met hen zou doen. Doden wilde hij hen niet, want dan zou hij hun eerbewijzen verliezen. Ten slotte besloot hij hen in tweeën te snijden, opdat zij zwakker zouden worden en talrijker.
Sindsdien is ieder mens een helft van een geheel, zoals een platgesneden schijf, en verlangt ieder altijd naar zijn andere helft. Wie van het mannelijke geslacht afkomstig is, zoekt het mannelijke; wie van het vrouwelijke, zoekt het vrouwelijke; en wie van het gemengde geslacht was, zoekt het andere geslacht.
Zo is de liefde ontstaan: zij brengt ons terug naar onze oorspronkelijke natuur, zij tracht van twee één te maken en de wond van de menselijke natuur te genezen. Liefde is dus het verlangen naar het geheel en het streven naar eenheid.”
Uitleg
Het Symposion van Plato is een filosofische dialoog over de aard van eros (liefde en verlangen). Het werk speelt zich af tijdens een drinkfeest (een symposion) in Athene, waar een groep mannen besluit geen dronkenschap te laten overheersen, maar om beurt een lofrede op de liefde te houden. De dialoog is tegelijk literair, speels en diepzinnig, en onderzoekt liefde vanuit mythische, poëtische, morele en filosofische invalshoeken.
De opzet en de sprekers
De bijeenkomst vindt plaats in het huis van de tragediedichter Agathon, ter ere van zijn overwinning bij een toneelwedstrijd. Aanwezig zijn onder anderen Phaedrus, Pausanias, de arts Eryximachus, de komediedichter Aristophanes en uiteindelijk Socrates. Elk van hen belicht eros op een andere manier, waardoor Plato een rijk palet aan opvattingen over liefde presenteert.
Verschillende visies op liefde
Phaedrus opent met de gedachte dat eros de oudste en meest edele god is, die mensen aanspoort tot moed en zelfopoffering. Pausanias maakt vervolgens een onderscheid tussen twee vormen van liefde: een lagere, lichamelijke liefde die enkel op genot is gericht, en een hogere liefde die de ziel en morele ontwikkeling van de geliefde nastreeft. Eryximachus breidt het begrip eros uit naar de natuur en de kosmos: liefde is volgens hem een harmonieprincipe dat niet alleen mensen, maar ook lichamen, seizoenen en muziek ordent.
Een van de beroemdste passages is de mythe van Aristophanes. Hij vertelt dat mensen oorspronkelijk bolvormige dubbelwezens waren – mannelijk, vrouwelijk of gemengd – die door Zeus zijn doorgesneden. Sindsdien verlangt ieder mens naar zijn verloren helft. Liefde is hier het zoeken naar heelheid en eenheid, een verklaring voor zowel hetero- als homoseksueel verlangen.
De filosofische kern: Socrates en Diotima
De diepste filosofische uitwerking komt via Socrates, die op zijn beurt spreekt namens de priesteres Diotima. Zij leert dat eros geen god is, maar een daimon: een tussenvorm tussen sterfelijk en goddelijk. Liefde is het verlangen naar het goede en het schone, en uiteindelijk naar onsterfelijkheid. Dat verlangen uit zich eerst in lichamelijke aantrekkingskracht, maar kan zich ontwikkelen tot liefde voor zielen, voor wetten en kennis, en uiteindelijk voor het Schone zelf.
Dit proces staat bekend als de ladder van de liefde: van lichamelijke begeerte naar intellectuele en spirituele contemplatie. Ware liefde leidt volgens Diotima niet tot bezit, maar tot inzicht en wijsheid.
Betekenis en thema’s
Het Symposion gaat dus niet alleen over romantische of seksuele liefde, maar over de vraag wat mensen ten diepste drijft. Plato onderzoekt liefde als een kracht die mensen uit zichzelf tilt, richting waarheid, schoonheid en het goede leven. Tegelijk laat hij zien dat liefde ambigu is: ze kan verheffen, maar ook misleiden.
eDoor de combinatie van mythe, humor, drama en filosofie is het Symposion een van Plato’s meest toegankelijke én invloedrijke werken. Het heeft eeuwenlang het denken over liefde, verlangen, vriendschap en mens-zijn gevormd – van de oudheid tot vandaag.
