Mentale vermoeidheid – het gevoel dat je brein op is – is een van de meest voorkomende en minst begrepen klachten na infectieziekten zoals COVID-19, maar ook bij aandoeningen als multiple sclerose, hersenletsel, depressie en chronisch vermoeidheidssyndroom. Een internationale groep onderzoekers onder leiding van Andy Schumann en collega’s (2025) heeft nu met een grootschalige meta-analyse inzicht gekregen in hoe dit verschijnsel zich in de hersenen manifesteert.
In hun systematische overzicht Mapping the brain’s fatigue network analyseerden de onderzoekers 46 hersenbeeldvormingsstudies met in totaal 2603 deelnemers. Alle onderzochte groepen hadden significant meer vermoeidheidsklachten dan gezonde controles. Door middel van een geavanceerde methode, de zogenoemde activation likelihood estimation (ALE), brachten de onderzoekers de hersengebieden in kaart die consequent samenhangen met mentale vermoeidheid – ongeacht de onderliggende ziekte.
De resultaten laten een wijdverspreid netwerk zien van hersengebieden dat betrokken is bij cognitieve, emotionele en lichamelijke aspecten van vermoeidheid. Drie clusters springen eruit:
- Het fronto-striatale-limbische cluster, waarin de voorste hersenkwabben samenwerken met diepe hersenkernen zoals de thalamus, caudatus en insula. Dit netwerk is cruciaal voor motivatie, beloning en inspanning – processen die bij vermoeidheid verstoord raken.
- Het fronto-cingulaire cluster, waarin de voorste cingulate cortex en de mediale frontale gebieden actief zijn, speelt een rol bij zelfbewustzijn en het ervaren van innerlijke toestanden zoals uitputting.
- Het pariëtale cluster, in de achterste hersenkwab, ondersteunt aandacht, geheugen en het gevoel van lichaamsbewustzijn.
Opvallend is dat dit ‘vermoeidheidsnetwerk’ niet beperkt is tot één ziektebeeld: vergelijkbare activatiepatronen kwamen naar voren bij patiënten met long COVID, multiple sclerose, traumatisch hersenletsel, de ziekte van Parkinson en chronisch vermoeidheidssyndroom. Dit wijst op een transdiagnostisch patroon – vermoeidheid blijkt dus een gedeeld hersenmechanisme te hebben dat over verschillende ziekten heen optreedt.
De onderzoekers stellen dat mentale vermoeidheid ontstaat uit een ontregeling tussen twee systemen in het brein: een facilitatiesysteem dat inspanning ondersteunt en een inhibitiesysteem dat de rem zet op verdere activiteit. Wanneer de balans tussen deze systemen langdurig verstoord raakt, bijvoorbeeld door ontsteking, stress of dopaminedisbalans, kan chronische mentale vermoeidheid ontstaan.
Deze bevindingen bieden niet alleen meer inzicht in het fenomeen ‘brain fog’ bij long COVID, maar ook aanknopingspunten voor behandeling. Toekomstige therapieën zouden zich kunnen richten op het herstellen van de hersencommunicatie tussen thalamus, striatum en frontale gebieden, bijvoorbeeld via neurostimulatie of cognitieve training.
Bron:
Mapping the brain’s fatigue network: a transdiagnostic systematic review and meta-analysis on functional correlates of mental fatigue – Brain Communications, augustus 2025.
Nader toegelicht
- fMRI (functionele MRI) – een beeldvormingstechniek die hersenactiviteit meet via veranderingen in bloeddoorstroming.
- PET (positronemissietomografie) – meet hersenactiviteit op basis van glucoseverbruik.
- Limbisch systeem – hersennetwerk betrokken bij emoties, motivatie en geheugen.
- Striatum en thalamus – diepe hersenkernen die informatieverwerking en motivatie reguleren.
- Cingulate cortex – gebied betrokken bij aandacht, zelfreflectie en het monitoren van innerlijke toestanden.
- Default Mode Network (DMN) – netwerk actief bij rust en zelfreflectie, vaak verstoord bij vermoeidheid.
- Transdiagnostisch – verschijnsel dat optreedt bij meerdere aandoeningen en niet gebonden is aan één specifieke diagnose.
