Long covid is veel meer dan “langdurige vermoeidheid na corona”. Volgens de auteurs van het overzichtsartikel “A pain from the nose to the head: neurological commitment during long COVID” gaat het om een serieuze aandoening waarbij het immuunsysteem, de bloed-hersenbarrière en de hersencellen zelf langdurig ontregeld kunnen raken. PubMed+1
Wereldwijd krijgt naar schatting minstens 10% van de mensen na een SARS-CoV-2-infectie te maken met long covid. Een groot deel van hen ervaart vooral neurologische klachten: extreme vermoeidheid, brain fog, geheugen- en concentratieproblemen, hoofdpijn, overprikkeling, duizeligheid of evenwichtsstoornissen. Veel patiënten beschrijven het als “een druk in het hoofd”, “mist in het brein” of een pijn die “van de neus naar het hoofd trekt” – precies waar de titel van dit artikel naar verwijst.
De Braziliaanse onderzoeksgroep achter deze review heeft tientallen recente studies over long covid en het zenuwstelsel naast elkaar gelegd. Hun centrale boodschap: multifactoriele neuro-inflammatie – langdurige, complexe ontsteking in en rond de hersenen – lijkt een sleutelrol te spelen bij long covid. Daarbij spelen auto-immuniteit, achtergebleven virusmateriaal en een ontspoorde T-celafweer nauw met elkaar samen. PubMed+1
Van luchtwegen naar hersenen: hoe komt het virus “in het hoofd”?
SARS-CoV-2 infecteert vooral de slijmvliezen van neus, keel en longen. Daar bevinden zich ook structuren die nauw in contact staan met het zenuwstelsel, zoals:
- het reukepitheel (bij het reukzenuwgebied hoog in de neus)
- zenuwuiteinden van de trigeminuszenuw, die onder meer gevoel in gezicht en hoofd verzorgt
De auteurs bespreken verschillende mechanismen waarmee de infectie in de acute fase of daarna het zenuwstelsel kan beïnvloeden:
1. Directe besmetting van zenuwcellen
In laboratorium- en dierstudies is aangetoond dat SARS-CoV-2 in bepaalde omstandigheden zenuwcellen kan infecteren of hun omgeving ernstig kan verstoren. Dat hoeft niet altijd massale schade te geven, maar kan wel een kettingreactie van ontsteking in gang zetten.
2. Aanhoudende virusresten in weefsels
Steeds meer autopsie- en weefselstudies laten zien dat delen van het virus – zoals spike- of nucleocapside-eiwitten – lang na de acute infectie in verschillende organen terug te vinden zijn, onder andere in slijmvliezen, darm, lymfeklieren en soms hersenweefsel. Zulke virale reservoirs hoeven niet actief besmettelijk te zijn, maar kunnen wél het immuunsysteem blijven prikkelen. ngdc.cncb.ac.cn
3. Ontregeling van de bloed-hersenbarrière
Een gezond brein wordt beschermd door de bloed-hersenbarrière, een soort superselectief filter rond de bloedvaten in de hersenen. Bij ernstige of langdurige ontsteking kan deze barrière lek worden. Onderzoekers bij long covid vinden aanwijzingen voor:
- verhoogde ontstekingsstoffen (cytokinen) in het hersenvocht
- markers die wijzen op lekke of beschadigde bloed-hersenbarrière
- antistoffen die makkelijker de hersenen kunnen bereiken
Dit kan bijdragen aan klachten zoals cognitieve problemen, hoofdpijn en overgevoeligheid voor prikkels. PubMed+1
Neuro-inflammatie: wanneer de hersenen in de “ontstekingsstand” blijven hangen
In de review wordt neuro-inflammatie beschreven als een complexe, multicellulaire reactie. Belangrijke spelers zijn:
- microglia – de “immuuncellen” van de hersenen; zij ruimen normaal gesproken afval op en beschermen neuronen
- astrocyten – steun- en signaalcellen, belangrijk voor de voeding van zenuwcellen en de werking van de bloed-hersenbarrière
- binnenstromende immuuncellen uit het bloed (T-cellen, B-cellen, monocyten)
Bij long covid zien onderzoekers onder meer:
- activatie van het inflammasoom (een soort ontstekingsschakelaar binnen immuuncellen)
- verhoogde spiegels van cytokinen en chemokinen (signaalstoffen die ontsteking en immuuncelverkeer aanjagen)
- meer auto-antilichamen tegen lichaamseigen structuren, waaronder mogelijk eiwitten in hersenen en bloedvaten
Het probleem is niet één enkel defect, maar een voortdurend ontregelde ontstekingsreactie. Die kan subtiel zijn – patiënten liggen niet meer op de IC – maar wél genoeg om het brein langdurig uit balans te brengen.
Auto-immuniteit: als het immuunsysteem eigen zenuwweefsel aanvalt
Een pijnlijk aspect van long covid is de toenemende hoeveelheid bewijs voor auto-immuniteit: het immuunsysteem maakt antistoffen en T-celreacties niet alleen tegen het virus, maar óók tegen lichaamseigen structuren. In de neurologische context zijn er aanwijzingen voor:
- auto-antilichamen gericht tegen receptoren van het autonome zenuwstelsel (o.a. betrokken bij bloeddruk en hartslag)
- antilichamen die binden aan structuren in de hersenen en hersenvaten
- verbanden tussen de hoeveelheid auto-antilichamen en de ernst van klachten zoals cognitieve problemen, dysautonomie (ontregelde hartslag/bloeddruk) en extreme vermoeidheid
De auteurs plaatsen dit in een bredere context: na andere infecties, zoals griep of dengue, ziet men ook auto-immuunbeelden, maar de schaal en duur bij long covid lijken uitzonderlijk.
De rol van T-cellen: te hard, te weinig of op de verkeerde plek
T-cellen zijn cruciaal voor een effectieve afweer tegen virussen. In de acute fase van covid-19 zag men vaak lymfocytopenie: een sterke daling van het aantal lymfocyten, waaronder T-cellen. Later bij long covid beschrijven meerdere studies een complex beeld van:
- aanhoudend geactiveerde T-cellen die blijven reageren alsof het virus aanwezig is
- verminderde “surveillance”: T-cellen die niet goed meer onderscheiden wat gevaarlijk is en wat lichaamseigen
- veranderingen in T-geheugencellen, met een toename van ouder uitziende, deels uitgeputte T-celpopulaties
In combinatie met mogelijke virale reservoirs ontstaat zo een vicieuze cirkel: restanten van het virus houden T-cellen geactiveerd, geactiveerde T-cellen produceren ontstekingsstoffen en kunnen schade toebrengen aan weefsels, waardoor wéér meer immuunactivatie wordt uitgelokt.
Van mechanisme naar klachten: hoe vertaalt dit zich naar het dagelijks leven?
De biologische processen uit de review klinken abstract, maar ze hebben directe gevolgen voor het functioneren van mensen met long covid. De auteurs koppelen de beschreven mechanismen aan typische neurologische symptomen: PubMed+1
- Brain fog en geheugenproblemen
Chronische neuro-inflammatie en verstoring van de bloed-hersenbarrière kunnen invloed hebben op de hippocampus (geheugen) en frontale hersengebieden (aandacht, planning). Patiënten ervaren dit vaak als “een korter werkgeheugen”, moeite om gesprekken te volgen of simpele taken te organiseren. - Hoofdpijn en “druk in het hoofd”
Ontsteking rond hersenvaten, activatie van microglia en mogelijke betrokkenheid van de trigeminuszenuw kunnen hoofdpijn, aangezichtspijn of een permanent “full head”-gevoel geven. - Vermoeidheid en inspanningsintolerantie
Ontstekingssignalen in het brein beïnvloeden slaap, pijnverwerking, hormoonhuishouding en autonome functies. Daardoor kan zelfs lichte inspanning leiden tot een langdurige terugslag (post-exertionele malaise). - Dysautonomie (ontregeling van het autonome zenuwstelsel)
Auto-antilichamen tegen receptoren in vaten en zenuwstelsel, samen met chronische ontsteking, kunnen klachten geven als hartkloppingen, bloeddrukschommelingen, duizeligheid bij opstaan en temperatuur-regulatieproblemen. - Overprikkeling en sensorische klachten
Ontstekingsprocessen kunnen drempels voor geluid, licht en andere prikkels verlagen. Ook tinnitus, afwijkende geursensaties of een branderig gevoel in neus en gezicht worden regelmatig gemeld.
Mogelijke biomarkers: hoe kun je neuro-long covid beter herkennen?
Een belangrijke vraag voor artsen en patiënten is: hoe stel je vast dat deze processen spelen? De review bespreekt diverse potentiële biomarkers die in onderzoek naar voren komen: PubMed+1
- verhoogde concentraties van bepaalde cytokinen (bijv. IL-6, interferonen) in bloed of hersenvocht
- markers die wijzen op schade aan bloed-hersenbarrière of hersenvaten
- specifieke auto-antilichamen, onder meer tegen receptoren van het autonome zenuwstelsel
- tekenen van aanhoudende T-celactivatie en veranderde T-celprofielen
- in sommige studies: aanwijzingen voor virus- of spike-eiwitresten in weefsels of circulerende deeltjes
Nog geen van deze markers is zover gevalideerd dat ze standaard in de kliniek gebruikt worden, maar ze geven wel richting aan toekomstig onderzoek én mogelijke therapieën.
Therapeutische aanknopingspunten: wat zou kunnen helpen?
De auteurs benadrukken dat er nog geen bewezen, breed toepasbare behandeling is voor neuro-long covid. Wel bespreken zij verschillende strategieën die momenteel onderzocht worden of theoretisch kansrijk zijn: SpringerLink+1
- Gerichte antivirale therapie
Middelen zoals nirmatrelvir/ritonavir worden onderzocht, onder andere in verlengd schema, om virale reservoirs te verminderen. Kleine series suggereren bij sommige patiënten verbetering, maar grootschalige, gecontroleerde studies zijn hard nodig. - Immuunmodulatie en ontstekingsremming
Als neuro-inflammatie centraal staat, dan zijn behandelingen die het immuunsysteem “afremmen” of bijsturen een logische route. Denk aan:- klassieke ontstekingsremmers
- gerichtere immuuntherapieën
- experimentele benaderingen zoals therapeutische apherese, waarbij ontstekingsfactoren en auto-antilichamen uit het bloed worden gefilterd
- Behandeling gericht op auto-immuniteit
Bij sterke aanwijzingen voor auto-immuunmechanismen zouden immunosuppressiva of B-celgerichte therapieën een rol kunnen spelen, maar dit vereist zorgvuldig onderzoek en weging van risico’s. - Revalidatie en symptoomgerichte zorg
Los van biologische therapieën blijft een multidisciplinaire aanpak belangrijk: neuropsychologische begeleiding, pacing en energiemanagement, behandeling van slaap- en pijnklachten, en ondersteuning bij return-to-work of studie. Biologie en begeleiding moeten hier hand in hand gaan.
Wat betekent dit voor patiënten en zorgverleners?
Deze review onderstreept dat neurologische long-covidklachten geen “tussen de oren”-probleem zijn in de zin van “ingebeeld”, maar wel degelijk gepaard gaan met meetbare ontstekings- en immuunveranderingen. Tegelijk is de boodschap genuanceerd:
- er bestaat niet één enkel mechanisme; bij de ene persoon spelen virale restanten mogelijk een grotere rol, bij de ander auto-immuniteit of T-celontregeling
- de huidige kennis is grotendeels gebaseerd op relatief kleine cohorten, vaak zonder goede controlegroepen
- verschillende subtypes (“endotypes”) van long covid zijn waarschijnlijk, met mogelijk andere prognoses en behandelopties
Voor patiënten kan het artikel erkenning bieden: hun ervaringen sluiten aan bij wat in de literatuur wordt beschreven. Voor zorgverleners laat het zien dat een biomedische benadering – naast psychosociale ondersteuning – essentieel is om long covid serieus en effectief te behandelen.
Link naar het oorspronkelijke artikel
A pain from the nose to the head: neurological commitment during long COVID – Inflammation Research (2025)
https://link.springer.com/article/10.1007/s00011-025-02085-6 SpringerLink
Nader toegelicht
Long covid
Verzamelnaam voor aanhoudende of nieuwe klachten die weken tot maanden na een SARS-CoV-2-infectie ontstaan, en niet beter worden verklaard door een andere diagnose.
Neuro-inflammatie
Ontstekingsprocessen in het zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg). Hierbij zijn zowel herseneigen cellen (zoals microglia en astrocyten) als immuuncellen uit het bloed betrokken.
Microglia
Bewakings- en opruimcellen van de hersenen. Ze herkennen gevaar, ruimen beschadigde cellen op en vormen een belangrijke schakel in ontstekingsreacties in het brein.
Bloed-hersenbarrière
Een gespecialiseerde barrière van bloedvatwandcellen en steunstructuren die de hersenen beschermt tegen schadelijke stoffen en ongewenste immuuncellen. Wanneer deze barrière lekt, kunnen ontstekingsstoffen en antistoffen makkelijker het brein bereiken.
Inflammasoom
Een eiwitcomplex in immuuncellen dat fungeert als “ontstekingsschakelaar”. Bij activatie worden krachtige ontstekingsstoffen (zoals IL-1β) geproduceerd. Overactief inflammasoom = meer en langduriger ontsteking.
Cytokinen en chemokinen
Signaalstoffen van het immuunsysteem. Cytokinen sturen de kracht en richting van ontsteking; chemokinen lokken specifieke immuuncellen naar een bepaalde plek.
Auto-antilichamen / auto-immuniteit
Antistoffen die niet tegen indringers (zoals virussen) gericht zijn, maar tegen lichaamseigen structuren. Dit kan leiden tot auto-immuunziekten of functionele verstoringen, bijvoorbeeld in het zenuwstelsel.
T-cellen
Witte bloedcellen die geïnfecteerde cellen herkennen en opruimen. Ze spelen ook een rol in het aansturen van andere immuuncellen. Ontregeling kan zowel tot verminderde afweer als tot overmatige ontsteking leiden.
Virale reservoirs
Plaatsen in het lichaam waar virus of virusresten lang aanwezig blijven, ondanks dat de acute infectie voorbij is. Ze kunnen het immuunsysteem chronisch blijven prikkelen.
Biomarkers
Meetbare stoffen of signalen in bloed, hersenvocht of weefsels die iets zeggen over ziekte-aanwezigheid, ernst of prognose (bijv. bepaalde cytokinen of auto-antilichamen bij long covid).
Dysautonomie
Verstoring van het autonome zenuwstelsel, dat automatische functies zoals hartslag, bloeddruk, spijsvertering en temperatuur regelt. Kan zich uiten in POTS-achtige klachten, flauwvallen, hartkloppingen en intolerantie voor rechtop staan.
