De verslaving van de overheid aan lijsten

Overheid registreert burgers vaak zonder wettelijke basis. Gebrek aan transparantie schaadt vertrouwen, rechtsstaat en fundamentele rechten.

Redactie 22 september 2025 3 min lezen

In de afgelopen jaren is het vertrouwen in de overheid stevig onder druk komen te staan. Er bestaat bij de overheid steeds meer de neiging om lijsten bij te houden met persoonsgegevens van burgers zonder dat daarvoor een wettelijke grondslag bestaat. Daar is vaak geen wettelijke grondslag voor (geweest). Dit staat de overheid overigens niet vrij. Er dient een specifieke wettelijke grondslag te zijn, voordat persoonsgegevens mogen worden bijgehouden. Daarvoor is een goede reden. Hierdoor wordt namelijk het parlement betrokken bij de besluitvorming over nut en noodzaak en is voor eenieder duidelijk welke gegevens voor welk doel worden opgeslagen. Nu hieraan telkens niet is voldaan kan een onveilig gevoel bij burgers ontstaan. Onvoldoende transparantie en een gebrek aan waarborgen leiden immers tot een diep gevoeld gevoel van onveiligheid. Deze praktijken ondermijnen niet alleen de rechtsstaat vanwege het afnemende vertrouwen in de overheid, maar maakt inbreuk op fundamentele rechten van mensen zoals het recht op privéleven en het recht op gelijke behandeling.

Registreren zonder wettelijke basis

Er zijn vele voorbeelden van situaties waarin de overheid onrechtmatig persoonsgegevens heeft gebruikt. Denk aan het SyRI-systeem van het ministerie van SZW en de Belastingdienst/Toeslagen waar het gaat om de toeslagenaffaire. Een van de meest omstreden voorbeelden waarin persoonsgegevens zijn misbruikt en mensen onrecht is aangedaan is de Fraudesignaleringsvoorziening (FSV). Dit betreft een jarenlang bijgehouden zwarte lijst door de Belastingdienst.¹ Hierin werden namen van mensen opgeslagen die volgens ambtenaren van de Belastingdienst wel eens fraude zouden kunnen plegen of hebben gepleegd. Waar op een strafblad enkel veroordelingen of strafbeschikkingen worden opgenomen en dit aan strikte eisen is gebonden nam de Belastingdienst de vrijheid om op eigen houtje allerlei mensen als fraudeur te bestempelen. De Autoriteit Persoonsgegevens concludeerde in 2020 dat de FSV jarenlang zonder wettelijke grondslag werd gebruikt en in strijd was met de AVG. Honderdduizenden burgers werden geregistreerd, meestal zonder dat zij wisten waarom en zonder dat zij zich hiertegen konden verweren. De gevolgen waren in veel gevallen ernstig. Van de ruim 300.000 mensen die in de FSV stonden hebben bijna 13.000 mensen een schadevergoeding ontvangen, omdat zij nadelige gevolgen hebben ondervonden.² Mensen raakten hun toeslagen kwijt, werden uitgesloten van betalingsregelingen en kwamen daardoor soms in financiële problemen. Alles op basis van vermoedens. Deze mensen werden ook nooit geïnformeerd dat zij op een lijst stonden en dat het feit dat zij in de FSV stonden tegen ze werd gebruikt. Inmiddels is duidelijk dat de Belastingdienst met het Risico Analyse Model (RAM) ook jarenlang inbreuk maakte op de mensenrechten.³ Ook werden tot zeer recent nog uittreksels uit het RAM gebruikt en valt niet uit te sluiten dat dat op plekken binnen die dienst nog steeds gebeurt. Het is hierdoor een steeds grotere vraag of de Belastingdienst wel vertrouwd kan worden met zoveel persoonsgegevens. Gezien het feit dat de overheid meer met generatieve AI wil gaan werken, houd ik mijn hart vast.

Het gebruik van lijsten en gegevensuitwisseling is niet per definitie verkeerd, maar vraagt om strikte voorwaarden, goede wetgeving en transparant toezicht. Ook is het van groot belang dat men beseft dat lijsten kunnen leiden tot grote ongelukken; helemaal als generatieve AI daarmee straks aan de slag kan gaan. De overheid mag nooit uit het oog verliezen dat zij werkt voor de burger, niet tegen de burger. Als de overheid doorgaat met het zonder grondslag opslaan en breed delen van persoonsgegevens, is de prijs die daarvoor betaald wordt uiteindelijk het vertrouwen in de rechtsstaat zelf.